In de eerste twee delen van onze Kettingreactie leerden we Koen Lemmens kennen als een veelzijdig kunstenaar, een bevlogen leerkracht en iemand voor wie geloof en gemeenschap een belangrijke plaats innemen. Hij vertelde over zijn jeugd op de Balendijk, zijn eerste kunstwerken, zijn leerlingen en zijn persoonlijke zoektocht binnen de kerk.
Maar hoe ziet het leven eruit wanneer Koen even niets hoeft te maken, te organiseren of voor te bereiden? Kan iemand die zoveel ideeën heeft eigenlijk wel stilzitten?
In dit derde en laatste deel ontdekken we een andere kant van Koen. Hij vertelt over zijn liefde voor boeken, muziek en oude voorwerpen, over de vrijheid die hij en zijn man Peter elkaar gunnen en over zijn gemengde gevoelens bij het naderende pensioen. Ook kijkt hij terug op wat hij als kunstenaar heeft bereikt, beantwoordt hij de vraag die pater Maurits hem meegaf en vertelt hij waarom hij een oude kunstenaarsvriend als volgende schakel heeft gekozen.
U organiseert en bedenkt ontzettend veel en lijkt voortdurend met nieuwe ideeën bezig. Kunt u eigenlijk gemakkelijk niets doen of begint het dan vanzelf weer ergens te kriebelen? En kent u ook periodes waarin de inspiratie ontbreekt?
Ik kan uitstekend nietsdoen! Maar mijn nietsdoen ziet er misschien anders uit dan bij iemand anders.
Ik kan hier gewoon zitten en kijken naar de dingen rondom mij. Naar een glas, een oud boek of een kunstwerk. Genieten van de schoonheid van dingen waar nu geen tijd meer voor is. Boven heb ik een soort wonderkamer, vol dozen en spullen die allemaal een verhaal hebben. Ik kan een doos opentrekken, oude foto's bekijken en voor ik het weet is er een hele dag voorbij.
Voor mij is dat nietsdoen. Niet noodzakelijk met mijn ogen dicht op de zetel liggen, maar tijd hebben om te kijken, te mijmeren en niets te moeten produceren.
Natuurlijk ken ik ook periodes waarin de inspiratie ontbreekt. Dan kan ik behoorlijk mopperen en ongelukkig zijn. Vroeger had ik het daar moeilijk mee, maar ondertussen heb ik geleerd dat ook zulke momenten bij het creatieve proces horen.
Tijdens de zomervakantie heb ik bijvoorbeeld heel bewust weinig gedaan. Ik voelde dat ik dat nodig had om opnieuw energie te krijgen voor school en mijn kunst. Peter is daar heel anders in. Die kan veel moeilijker nietsdoen. Maar ik heb momenten van rust nodig.
Je kunt creativiteit niet voortdurend afdwingen. Soms moet de grond gewoon een tijdje braak liggen.
U nadert stilaan uw pensioen als leerkracht. Kijkt u daar vooral naar uit, of zal het ook moeilijk zijn om afscheid te nemen van het onderwijs en uw leerlingen? En hebt u al enig idee wat u met de vrijgekomen tijd wilt doen?
Dat ligt op dit moment iets ingewikkelder dan ik zelf dacht. Ik had mij mentaal voorbereid op mijn laatste schooljaar en dacht dat mijn pensioen heel dichtbij was. Toen bleek dat ik door de herberekening van mijn loopbaan nog twee jaar langer moet werken. Dat kwam eerlijk gezegd behoorlijk hard binnen. In mijn hoofd was ik al aan het afronden.
Ik geef nog altijd heel graag les. Daar ligt het probleem niet. Maar wanneer je jezelf op een afscheid hebt ingesteld en plots blijkt dat de eindmeet verder ligt, moet je toch opnieuw schakelen.
Een gesprek met mijn huisarts heeft mij geholpen om dat wat beter te plaatsen. Niet omdat er plots een oplossing was, maar omdat iemand mij duidelijk maakte dat ik niet voortdurend over mijn grenzen hoef te gaan. Alleen al weten dat ik af en toe wat gas mag terugnemen, en dat die deur bestaat, gaf rust.
Wanneer ik uiteindelijk echt stop, wil ik ook kunnen loslaten. Ik zie mezelf niet dagelijks opnieuw op school binnenwandelen. Misschien zal ik nog eens in een jury zitten, maar verder wil ik vooral ruimte maken voor andere dingen.
Wat ik ga doen? Genieten. Misschien meer tijd besteden aan mijn kunst, opnieuw privéles geven of gewoon een jaar nietsdoen. Ik weet het nog niet. Maar ik wil zeker niet nog meer engagementen opnemen dan ik vandaag al heb.
De wereld beslist toch geregeld anders dan onze agenda.
Met zoveel bezigheden blijft er hopelijk ook nog echte vrije tijd over. Waar kunt u helemaal van genieten wanneer u eens niets moet organiseren, maken of voorbereiden?
Van muziek, films, boeken, oude spullen, reizen, foto's... eigenlijk van heel veel.
Ik kan een film tien keer bekijken en een boek vijf keer lezen. Er staan hier stapels boeken waarvan ik zeg dat ik ze zal lezen wanneer ik met pensioen ben. Waarschijnlijk ga ik dan gewoon opnieuw de boeken lezen die ik al tien keer gelezen heb. (lacht)
Peter kan soms gek worden van de hoeveelheid spullen en dozen hier, maar hij laat mij doen. En ik laat hem ook doen. Dat vind ik een belangrijke kwaliteit in onze relatie.
Wij moeten elkaar vrijheid gunnen en hoeven elkaar niet te bezitten. Je kiest ervoor samen door het leven te gaan, maar de ander blijft een eigen mens.
Dat leg ik ook aan mijn leerlingen uit wanneer we het eens hebben over hun liefjes, en heb ik ook van mijn moeder geleerd. Op moeilijke momenten in mijn relatie kon ik midden in de nacht naar haar fietsen. Ze luisterde, maar koos nooit zomaar mijn kant. De volgende ochtend, na een lekker ontbijt, zei ze gewoon: 'Nu gaat ge terug naar huis en ge gaat met elkaar praten.'
Dat vond ik achteraf heel wijs. Uiteindelijk moeten twee mensen zelf opnieuw met elkaar in gesprek gaan.
(Lees meer onder de foto)
Welke kunst, muziek, boeken, films of artiesten hebben u doorheen uw leven geraakt of beïnvloed?
Dat is veel te veel om op te noemen.
De oude meesters kunnen mij enorm raken, van Michelangelo en Leonardo da Vinci tot schilders uit latere periodes. Maar ook hedendaagse kunstenaars zoals Luc Tuymans en Michaël Borremans vind ik inspirerend. Ik wil blijven zien wat er vandaag in de kunstwereld gebeurt.
Muziek is voor mij misschien nog belangrijker. Ik schilder eigenlijk nooit zonder muziek. Vaak hoort bij een hele cyclus één bepaald muziekstuk, dat ik voortdurend opnieuw afspeel. Peter wordt daar waarschijnlijk soms horendol van, maar voor mij wordt die muziek deel van het werk.
We hebben ook een abonnement op de opera in Antwerpen en ik vind de programmatie van De Adelberg in Lommel heel waardevol.
Muziek is misschien zelfs de hoogste kunstvorm. Iemand kan een gevoel omzetten in noten en klanken zonder dat daar eerst een concreet beeld voor nodig is.
Maar ook een boek, een gedicht of één enkele zin kan mij raken. Soms draag ik een frase jarenlang mee en groeit daar plots een beeld uit.
Wat betekent voor u een geslaagd leven? Waarvan zou u later willen kunnen zeggen: daarvoor heb ik het gedaan?
Ik ben daar eigenlijk niet zo mee bezig. Maar ik vind het wel mooi dat ik dingen heb kunnen achterlaten. Ik heb geen kinderen, maar ik zeg soms dat ik wel kunstkinderen heb. Werken die hopelijk langer blijven bestaan dan ikzelf en waar andere mensen nog naar kunnen kijken.
Ik heb ook moeten leren tevreden te zijn met wat ik gedaan heb. Rond mijn zestigste had ik een periode waarin ik dacht: is dit het nu? Heb ik niet veel te weinig gedaan met het talent dat ik gekregen heb? Dan heb je mensen nodig die zeggen: kijk nu eens wat er wél allemaal is.
Ik ben nooit iemand geweest die zichzelf goed kon verkopen in de kunstwereld. Ik noem mezelf soms een luie kunstenaar. Ik ben nooit met een portfolio onder mijn arm ergens binnengestapt om opdrachten binnen te halen. Meestal vinden de mensen mij wel. Ook voor de praalwagens van de laatste Virga Jessefeesten werd ik bijvoorbeeld zelf gecontacteerd.
Dat heeft mij misschien kansen gekost, maar tegelijkertijd heb ik ongelooflijk veel andere kansen gekregen. Ik heb natuurlijk ook het geluk dat ik niet van mijn kunst moet leven. Misschien ben ik gewoon te soft om mezelf als kunstenaar te verkopen. Maar als ik terugkijk, heb ik toch heel wat kunnen realiseren.
Een van mijn leerkrachten gaf mij ooit een belangrijke raad: wees niet jaloers op andere kunstenaars. Jaloezie maakt alles kapot. Iemand anders mag beter zijn dan jij, daar wordt jouw eigen werk niet minder van.
Die raad probeer ik altijd vast te houden.
Dus een geslaagd leven? Misschien dat je kunt zeggen: ik heb mijn kansen gebruikt, ik heb iets mogen maken en ik heb hier en daar iets voor een ander betekend.
Hoe zou u later graag herinnerd worden door uw leerlingen en door de mensen in Lommel die u doorheen de jaren hebben leren kennen?
Als iemand die geprobeerd heeft iets goeds te doen. Niet altijd geslaagd, uiteraard. En ook als iemand die graag lachte.
Humor vind ik belangrijk. Er wordt te weinig gelachen. Ik kan op school behoorlijk direct zijn en soms komt er iets uit mijn mond waarvan ik achteraf zelf denk: Koen... (lacht)
Ik herinner me dat ik eens op school grote bloemstukken stond te maken. Natuurlijk lag mijn werkplek vol takken, bladeren en rommel. Een collega kwam zeggen dat daar de dag ervoor nog gepoetst was. Ik draaide me om en vroeg of ze mij ooit mijn rommel had zien laten liggen. De rest van mijn antwoord was misschien iets kleurrijker dan nodig.
Maar zo ben ik. Ik wil ernstig kunnen zijn wanneer het nodig is, maar niet plechtig om de plechtigheid.
Ik probeer ook niet slechtgezind een klas binnen te stappen en mijn eigen problemen op de leerlingen af te reageren. Dat lukt natuurlijk niet altijd, maar ik vind dat jongeren recht hebben op een leerkracht die hen graag ziet en blij is dat ze er zijn.
Als ze zich mij later zo herinneren, ben ik tevreden.
Is er nog iets wat u absoluut wilt maken, organiseren, meemaken of realiseren waarvan u denkt: dàt wil ik nog wel eens doen.
Nee. Laat het maar komen.
Ik hou enorm van oude dingen, maar ik ga niet dagenlang op websites zoeken naar dat ene voorwerp dat ik per se moet hebben. Ik wil het toevallig tegenkomen. Dan krijgt het een verhaal.
Met het leven is dat hetzelfde. Natuurlijk heb ik plannen en ideeën, maar ik hoef niet nog één grote tentoonstelling of één absoluut meesterwerk af te vinken. Wat komt, komt. En als iets niet komt, is dat ook goed.
Pater Maurits koos u als volgende schakel in onze Kettingreactie. Hij bewondert hoe u na al die jaren creatief en enthousiast blijft en zichzelf telkens opnieuw weer weet uit te dagen. Daarom wil hij van u graag weten: waar haalt u de creativiteit en het enthousiasme vandaan om uzelf telkens opnieuw uit te vinden?
Omdat ik het gevoel heb dat ik iets gekregen heb en dat ik daar ook iets voor moet terugdoen.
Ik heb bijvoorbeeld jarenlang werken gemaakt voor het katholiek onderwijs zonder daar ooit iets voor te vragen. Niet omdat mijn werk niets waard is, maar omdat ik een platform kreeg waarop ik een boodschap kon brengen.
Dat leidde weer tot andere projecten, onder meer voor scholen en voor de salesianen van Don Bosco. Sommige van die werken zijn zelfs internationaal gebruikt.
Ik kon mij dat natuurlijk ook permitteren omdat ik niet van mijn kunst hoefde te leven. Als ik van elk kunstwerk mijn brood had moeten kopen, was ik waarschijnlijk een stuk magerder geweest en had hier heel wat minder rommel gestaan. (lacht)
Maar in essentie gaat het daarover: ik ervaar mijn creativiteit als een gave. Wanneer iemand mij vraagt om daar iets mee te doen wat mensen kan raken of blij maken, wil ik proberen daar ja op te zeggen.
Misschien komt mijn enthousiasme dus gewoon uit dankbaarheid.
En nu is het aan u: welke Lommelaar draagt u voor als volgende schakel in onze Kettingreactie? En welke specifieke vraag wilt u hem of haar stellen?
Ik kies voor Dirk Hamblok, een beeldend kunstenaar, eigenlijk een selfmade man die dit jaar zestig geworden is.
Dirk ken ik al heel lang, van toen we jong waren en in dezelfde artistieke wereld rondliepen. We hebben een bijzondere vriendschap gehad. Veel mensen begrepen die toen niet altijd goed en dachten blijkbaar dat ik verliefd op hem was, maar dat was helemaal niet zo. Het was een intense kameraadschap tussen twee jonge mensen die met kunst bezig waren en elkaar inspireerden.
Zoals dat met vriendschappen kan gaan, zijn onze wegen op een bepaald moment uit elkaar gelopen. Er is zelfs jarenlang wat afstand geweest. Later hebben we elkaar opnieuw gevonden en zijn we samen op Romereis geweest. Dat vond ik heel mooi.
Uiteindelijk hebben wij een vriendschap die mij diep geraakt heeft, mijn jonge leven heeft gekleurd en mij mee gemaakt heeft tot wie ik vandaag ben.
Wat ik enorm in Dirk bewonder, is zijn eerlijkheid – hij is wie hij is – en zijn overtuiging als kunstenaar. Hij heeft daarnaast een heel andere professionele loopbaan uitgebouwd, maar is nooit gestopt met creëren, tentoonstellen en in zijn eigen werk geloven.
Hij heeft een drive en een vertrouwen in zijn kunstenaarschap die ik zelf soms gemist heb. En zijn werk Where Are You aan het Willemshof II in het centrum van Lommel vind ik bijvoorbeeld een mooi gegeven: hij heeft daar iets kunnen achterlaten dat deel wordt van de stad.
We kennen elkaar ondertussen zo lang dat ik eigenlijk geen specifieke vraag meer voor hem heb. Ik heb hem waarschijnlijk al ontzettend veel gevraagd.
Maar misschien ben ik vooral benieuwd hoe hij zelf terugkijkt op die twee sporen in zijn leven: zijn professionele loopbaan en al die jaren waarin hij kunstenaar is gebleven. Of hij, wanneer hij daarop terugkijkt, vindt dat die twee levens uiteindelijk toch één verhaal geworden zijn.
Dat zou ik graag van hem horen.
Met die keuze krijgt onze Kettingreactie opnieuw een bijzonder persoonlijk vervolg. Koen en Dirk Hamblok kennen elkaar al sinds hun jonge jaren. Hun gedeelde liefde voor kunst bracht hen samen, hun levens liepen een tijdlang uiteen en later vonden ze elkaar opnieuw. Het is een vriendschap die volgens Koen een diepe invloed heeft gehad op wie hij vandaag is.
Binnenkort geven we de ketting door aan Dirk Hamblok. Ook hij krijgt de kans om zijn verhaal te vertellen, terug te blikken op de keuzes die hij maakte en ons kennis te laten maken met de mens achter de kunstenaar en vastgoedadviseur.
En wie daarna aan de beurt komt? Dat beslist Dirk zelf.
Reactie plaatsen
Reacties