Kettingreactie met Koen Lemmens - Over kunst, geloof en jezelf mogen zijn

U bent al jarenlang heel actief binnen de Lommelse geloofsgemeenschap. Hoe is dat engagement ontstaan en waarom is het voor u zo belangrijk geworden? 

Dat komt eigenlijk vanuit thuis. Mijn ouders waren sterk verbonden met de geloofsgemeenschap van de Balendijk. De wijk groeide destijds sterk door de komst van onder meer Philips en EMGO. De bewoners hebben er toen zelf heel veel opgebouwd, ook letterlijk. Zo bouwden ze hun eigen kerk, met een rode industriële gietvloer zoals in de Philipsfabriek. Mijn vader, die smid van opleiding was, maakte onder meer een gietijzeren kruisbeeld voor de kerk. 

Ik ben dus opgegroeid in een gemeenschap waarin mensen samen iets deden.

Later kwam pater Maurits naar de Balendijk. Dat waren de jaren van jongerenkerken, Taizé, Up with People, Jesus Christ Superstar, vernieuwende muziek en een kerk die probeerde aansluiting te vinden bij jonge mensen.

Pater Maurits had het talent om kwaliteiten bij mensen te zien en hen ruimte te geven. Hij keek niet eerst naar wat iemand volgens de regels wel of niet mocht zijn, maar naar de mens. Ook mijn homoseksualiteit was voor hem geen reden om mij anders te behandelen. Ik denk trouwens dat we elkaar beïnvloed hebben. Ik heb veel van hem geleerd, maar door met mij en andere jongeren om te gaan, is ook hij blijven evolueren.

Voor mij staat geloof daarom nooit los van gemeenschap. Het is niet iets wat je alleen in je hoofd of in een kerkgebouw beleeft. Het groeit doordat mensen samen zoeken.

Wie de Sint-Pietersbandenkerk binnenstapt, ziet regelmatig uw hand in de bloemen, kaarsen, versieringen of andere aankleding. Hoe ontstaat zoiets? Begint dat met een idee, een kleur, de betekenis van een viering,...? 

Dat kan met alles beginnen: een thema, een tekst, een kleur of de tijd van het kerkelijk jaar. Voor een tentoonstelling rond het Zonnelied van Franciscus vertrek ik bijvoorbeeld vanuit dat verhaal. Bij de kersttentoonstelling rond de drie koningen kwam het thema uit de groep en begon ik maanden vooraf materiaal en ideeën te verzamelen. 

Ik vind vooral dat een eredienst verzorgd moet zijn. Dat betekent niet dat er altijd grote bloemstukken of dure versieringen moeten staan. Integendeel: liever één frisse bloem dan een half verwelkt boeket. Of zelfs liever helemaal niets. 

Als je mensen uitnodigt voor een feest, zet je toch ook geen verdroogde bloemen op tafel? Voor mij vertelt de zorg voor de ruimte iets over de betekenis die je aan de viering geeft. 

Die belangstelling heeft mij ook buiten Lommel opdrachten opgeleverd. In Neerijse heb ik bijvoorbeeld mee een kerk heringericht. Ik ontwierp er een nieuw altaar, een ambo – een lezenaar in een kerk – en een doopvont. Voor de doopruimte maakte ik ook tien schilderijen rond het thema water, geïnspireerd op een tekst van Huub Oosterhuis. Daarbij probeer ik niet zomaar enkele mooie voorwerpen naast elkaar te plaatsen. Ze moeten vormelijk en inhoudelijk één geheel vormen. Dopen, vieren en het woord verkondigen horen immers bij elkaar. 

Ik heb er ook veel bestaande elementen hersteld. Het mooiste aan zo'n project is dat je met mensen kunt samenwerken die bereid zijn naar elkaar te luisteren en samen iets op te bouwen. 

Kunst en geloof komen in uw leven vaak samen. Versterken die twee elkaar voor u? En kan kunst volgens u mensen raken die zich misschien minder aangesproken voelen door de traditionele taal van de kerk? 

Zeker. Religieuze kunst hoeft voor mij helemaal niet te betekenen dat er een kruis, een heilige of Onze-Lieve-Vrouw herkenbaar op staat. 

Een kunstwerk begint trouwens lang voordat ik het daadwerkelijk uitvoer. Het maken zelf is bij wijze van spreken het gemakkelijkste deel. Dan ben je bijna een printer die uitvoert wat voordien al in je hoofd is ontstaan. Het echte werk gebeurt daarvoor. Ik lees, verzamel ideeën en beelden, maak schetsen en probeer verbanden te leggen. Soms groeit een idee lange tijd voordat ik weet welke vorm het moet krijgen. 

Ik maak soms heel traditionele werken, zoals voor het Vivaldi-concert van Het Daghet afgelopen oktober, maar evengoed volledig abstracte kunst die vanuit een religieuze of mystieke tekst vertrekt. Een reeks van mij is bijvoorbeeld gebaseerd op de geschriften van Beatrijs van Nazareth, een mystica uit de dertiende eeuw, en haar Van seven manieren van heiliger minnen. Daarin beschrijft ze zeven wegen om tot God, tot de liefde, te komen. 

In mijn werk zie je geen klassieke religieuze symbolen, maar het gaat wel over verlangen, liefde en het opgaan in iets wat groter is dan jezelf. 

Dat vind ik juist interessant. Iemand kan door zo'n werk geraakt worden zonder alle kerkelijke taal of symboliek te kennen. 

Mijn kunst is ook geen reclamefolder voor de katholieke kerk. Geloof en kerk zijn voor mij niet hetzelfde. Mensen kunnen teleurgesteld of gekwetst zijn door een kerkelijke instelling en toch hun gevoel voor spiritualiteit of zingeving behouden. 

Wat ik met mijn kunst probeer te vertellen, is vooral dat gevoel van een oneindige liefde en de ervaring dat je uiteindelijk niet helemaal alleen staat. Dat er altijd iemand met je meegaat. Voor mij heet dat God. Iemand anders kan daar een ander woord aan geven. 

Hebt u zelf ook veel twijfel gevoeld over uw geaardheid en over hoe de kerk daarmee omging? 

Zeker. Vooral vroeger was dat niet altijd gemakkelijk. Je groeit op binnen een kerk en een geloof die belangrijk voor je zijn, terwijl je tegelijk ontdekt wie je zelf bent. Dan kunnen die twee werelden soms botsen. 

Ik heb echt moeten vechten, maar ik heb gelukkig nooit alleen gestaan. Ook binnen de katholieke geloofsgemeenschap waren er mensen die mij aanvaardden zoals ik was, die voor mij opkwamen en mij aanmoedigden om door te gaan. Dat heeft enorm veel betekend. 

Natuurlijk heb ik ook pijnlijke ervaringen gehad. Er zijn momenten geweest waarop ik mij boos en diep gekwetst voelde. Dat weerspiegelde zich zelfs in mijn kunst. Ik maakte toen heel agressieve en realistische werken, vaak rond de figuur van de heilige Sebastiaan. Die figuur fascineerde mij vooral door de combinatie van het heilige en het seksuele. Sebastiaan wordt afgebeeld als een mooie, jonge, naakte man, wiens lichaam door pijlen wordt doorboord. Die pijlen verwonden hem, maar heiligen hem tegelijkertijd. In de kunst is hij ook uitgegroeid tot een belangrijk homo-erotisch symbool. Juist die tegenstelling tussen het lijden en sterven voor je geloofsovertuiging en de schoonheid van het jonge mannenlichaam sprak mij enorm aan.

Maar mijn geaardheid heeft mij nooit van mijn geloof weggebracht. Dat geloof zit diep in mezelf en niemand kan mij dat afnemen. 

Misschien heeft die hele weg er ook voor gezorgd dat ik vandaag veel opener naar geloof kijk. Voor mij moet geloof ruimte geven aan mensen, niet de ruimte kleiner maken. 

U zet zich bijzonder sterk in voor de kerk, maar wat betekent geloof eigenlijk voor uzelf? Is dat doorheen uw leven veranderd? 

Mijn geloof is geëvolueerd van iets traditioneels naar iets wat voor mij veel dieper en mystieker is geworden. 

Ik wil daar ook niet romantisch over doen. Geloof kan soms een ballast zijn. In onze katholieke opvoeding zaten begrippen als zonde, schuld, goed en kwaad diep ingebakken. Je denkt soms dat je daarvan loskomt, maar bepaalde dingen blijven lang in je zitten. 

Mijn homoseksualiteit heeft die zoektocht natuurlijk mee bepaald. Thuis werd ik gelukkig heel ruim aanvaard, maar binnen de kerk heb ik ook periodes gekend waarin ik mij gekwetst of niet welkom voelde. Ik heb botsingen gehad met de kerkelijke hiërarchie en ook rond mijn relatie met Peter en onze kerkelijke inzegening hebben we weerstand ervaren. 

Er zijn momenten geweest waarop ik me afvroeg waarom ik nog zoveel energie in die kerk bleef steken. 

Toch probeer ik de mensen met wie ik gebotst heb niet tot karikaturen te maken. Ook zij zijn gevormd door hun achtergrond en overtuigingen. Ik kan erkennen dat iets mij pijn heeft gedaan, zonder daarom te vergeten dat ook de ander een mens is. 

Vandaag zie ik opnieuw jonge mensen naar geloof zoeken. Dat vind ik hoopgevend, al maak ik mij zorgen wanneer die zoektocht heel streng en traditioneel wordt, bijvoorbeeld wat de rol van vrouwen in de kerk betreft. 

Voor mij moet geloof ruimte openen, geen deuren sluiten. 

Wordt vervolgd...

Ondanks de moeilijke momenten die hij heeft meegemaakt, is Koen zijn geloof nooit kwijtgeraakt. Integendeel, zijn overtuiging dat liefde groter is dan regels of structuren heeft doorheen de jaren alleen maar aan betekenis gewonnen. En misschien zegt dat ook iets over de manier waarop hij naar mensen en naar het leven kijkt: met openheid, verwondering en de bereidheid om te blijven zoeken. 

In het derde en laatste deel laten we de kunstenaar, leerkracht en geëngageerde vrijwilliger wat meer los en maken we kennis met Koen achter al die bezigheden. Hoe brengt hij zijn vrije tijd door? Wat betekent zijn relatie met Peter voor hem? Hoe kijkt hij naar zijn pensioen en naar wat hij in zijn leven al heeft bereikt? En natuurlijk komen we te weten wie hij als volgende schakel in onze Kettingreactie heeft gekozen.