Vandaag zijn het mensen uit Oekraïne, Syrië en andere door oorlog getroffen landen die bij ons bescherming zoeken. Ruim honderd jaar geleden waren het onze eigen landgenoten die elders op de deur klopten. Ook Lommelse gezinnen moesten tijdens de Eerste Wereldoorlog hun thuis achterlaten en een veilig onderkomen zoeken in het buitenland. Aanvankelijk werden de Belgische vluchtelingen met open armen ontvangen, maar na verloop van tijd klonken ook toen kritische stemmen. Op deze 11 november halen we enkele verhalen uit onze eigen geschiedenis boven. Want ook onze voorouders waren ooit de vreemdelingen die elders bescherming zochten.
Toen Duitsland op 4 augustus 1914 België binnenviel, kwam een enorme vluchtelingenstroom op gang. Naar schatting anderhalf miljoen Belgen zochten in de eerste oorlogsmaanden een veilig onderkomen buiten hun land. Vooral het neutrale Nederland kreeg een enorme toestroom te verwerken. Ongeveer een miljoen Belgen staken de noordgrens over. Anderen vonden een toevlucht in Frankrijk of Groot-Brittannië.
Onder hen waren ook inwoners van Lommel. Sommigen trokken naar het nabijgelegen Nederland, anderen belandden veel verder van huis, zelfs in het Welshe Swansea. Dankzij de verhalen die de Lommelse geschiedschrijver A. Vanden Boer optekende in zijn publicatie Lommelaars tijdens de Grote Wereldbrand (1914-1918), kunnen we vandaag nog een stukje van hun geschiedenis reconstrueren.
Met twee kinderen in een kruiwagen de grens over
Een van de aangrijpendste verhalen is dat van Josephine Hufkens, de echtgenote van Gerard Van Hout (de familie op de grote foto). Gerard werkte tijdens de oorlog in Engeland, terwijl Josephine met haar kinderen nog in Lommel verbleef.
Haar broer Frans, die in het Nederlandse Valkenswaard woonde, bracht haar op de hoogte van wat er met haar man gebeurde. In juni 1916 hielp hij zijn zus de grens over, met haar twee kinderen in een kruiwagen. Josephine had haar pas en trouwboekje zorgvuldig in haar kleren genaaid.
De grens tussen België en Nederland was tijdens de oorlog streng bewaakt. De Duitse bezetter had er een elektrische versperring aangelegd, die bekendstond als de Dodendraad. Wie de grens clandestien wilde oversteken, nam grote risico's.
Nog diezelfde avond kwamen Duitse militairen bij Josephines schoonzus informeren waar de moeder met haar twee kinderen gebleven was. Maar Josephine was toen al in Nederland, onderweg naar de boot die haar naar Engeland zou brengen.
Een Lommelse moeder, twee kleine kinderen en een kruiwagen. Meer dan honderd jaar later blijft het een beeld dat tot de verbeelding spreekt.
(Lees verder onder de foto)
Vier Lommelse gezinnen vinden onderdak in Swansea
Ook Jacobus (Jaak) Moelans, een fabrieksarbeider van de Grote Barrier, kwam tijdens de oorlog met zijn gezin in het Welshe Swansea terecht. Daar verbleven volgens de optekeningen van Vanden Boer vier Lommelse families, samen met twaalf kinderen.
De mannen vonden er werk in de zinkfabriek. Maar voor de gezinnen daar aankwamen, hadden ze een hele tocht achter de rug.
Aan de grens met Nederland moesten ze onder de Dodendraad doorkruipen. De elektrische versperring stond op dat ogenblik niet onder spanning. Een van de kinderen, Mieke, moest de rok van haar moeder stevig vasthouden terwijl ze onder de draad doorkropen. Loslaten mocht niet.
In Breda werden de vluchtelingen tijdelijk ondergebracht in een groot kamp, waar ze op stapelbedden sliepen. Veel bezittingen konden ze niet meenemen. Alleen de kleren die ze echt nodig hadden, mochten mee.
Daarna ging de reis verder naar Rotterdam. Daar stapten ze op een boot om het Kanaal over te steken. Ook die overtocht verliep moeizaam. Er waren veel mensen aan boord en op een bepaald ogenblik moest het schip zelfs terugkeren.
Na de overtocht reisden de gezinnen per trein verder naar Swansea, aan de westkust van Groot-Brittannië.
Eerst welkom, later liever weer naar huis
De Belgische vluchtelingen werden in Nederland aanvankelijk met veel medeleven ontvangen. Gewone burgers openden hun deuren, boden onderdak aan gezinnen die alles hadden achtergelaten en zamelden voedsel, kleding en geld in. Overal werden hulpcomités opgericht om de enorme toestroom op te vangen.
Maar naarmate de oorlog aansleepte, veranderde ook de houding tegenover de vluchtelingen. De opvang kostte veel geld, de beschikbare ruimte was beperkt en niet iedereen was even gelukkig met de aanwezigheid van zoveel nieuwkomers. Voedselschaarste, cultuurverschillen en de onzekerheid over hoelang de Belgen zouden blijven, zorgden voor spanningen.
Al in oktober 1914 begon de Nederlandse overheid aan te dringen op een terugkeer naar België. Dat gebeurde onder meer via een beleid van zogenaamde 'zachte drang'. De meeste vluchtelingen keerden in de daaropvolgende maanden terug, maar voor wie bleef, werden speciale opvangkampen ingericht.
Het enthousiasme waarmee de Belgen aanvankelijk waren ontvangen, was niet overal blijven bestaan. In sommige gemeenten werden vluchtelingen zelfs aangespoord om te vertrekken. Tegelijk bleven heel wat Nederlanders zich inzetten om de mensen die niet naar huis konden, te helpen.
Het is een opmerkelijk stukje geschiedenis. Mensen die aanvankelijk met open armen werden ontvangen, kregen na verloop van tijd ook te maken met wantrouwen en de vraag hoelang ze nog zouden blijven.
Een nieuw leven, ver van Lommel
In Swansea probeerden de Lommelse families ondertussen hun leven zo goed mogelijk voort te zetten. De mannen werkten aan de ovens van de zinkfabriek. Wanneer ze moesten doorwerken, werd hun eten naar de fabriek gebracht.
Er was ook ruimte voor ontspanning. Zo gingen de gezinnen weleens naar de bioscoop, waar onder meer films van Charlie Chaplin en soldatenfilms werden vertoond. Wanneer frontsoldaten met verlof in Swansea aankwamen, was dat volgens de optekeningen van Vanden Boer telkens aanleiding voor een feest.
Op 11 november 1918 kwam eindelijk het nieuws waarop iedereen had gewacht. Om elf uur klonk de boodschap dat de oorlog voorbij was. Overal werd feestgevierd.
Toch betekende dat niet dat iedereen meteen naar huis kon. De terugkeer moest worden georganiseerd en ook de reis naar België vergde tijd.
De familie Moelans keerde op 11 april 1919 terug uit Engeland. Na jarenlang van hun geboortestreek gescheiden te zijn geweest, waren ze opnieuw in België.
Namen die vandaag nog vertrouwd klinken
In zijn historische onderzoek vermeldt A. Vanden Boer tientallen Lommelaars die tijdens de oorlog in het buitenland verbleven. Onder hen vinden we familienamen als Agten, Bleys, Clemens (Peter Jacob Clemens en Maria Elisabeth Bleys op foto 1 onder), Conjaerts, Moelans, Neuteleers (Jozef Emile Neuteleers op foto 2 onder, familie Neuteleers - Bleys op foto 3 onder), Van der Mierde en Van Hout.
Sommigen verbleven in Nederland, anderen in Engeland of Wales. Er werden zelfs kinderen geboren tijdens het verblijf in het buitenland. Zo zag Elisabeth, een dochter van Bonaventur Conjaerts en Maria Elisa Hendrikx, op 18 mei 1917 het levenslicht in Swansea. Het gezin keerde in maart 1919 terug naar Lommel.
Niet iedereen verbleef om dezelfde reden in het buitenland. Sommigen waren er aan het werk, anderen waren gevlucht voor de oorlog of de Duitse bezetting. Maar achter al die namen schuilen mensen die jarenlang van hun familie, hun geboortedorp of hun vertrouwde omgeving gescheiden waren.
Dankzij het werk van Vanden Boer zijn hun namen en een aantal van hun belevenissen niet verloren gegaan.
Vluchten voor oorlog is van alle tijden
Op 11 november herdenken we de Wapenstilstand van 1918 en staan we stil bij de vele slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Daarbij denken we meestal aan de soldaten in de loopgraven, de gesneuvelden en de verschrikkingen aan het front.
Maar de oorlog trof ook honderdduizenden gewone gezinnen. Vaders, moeders en kinderen die hun huis verlieten, vaak zonder te weten waar ze terecht zouden komen of wanneer ze konden terugkeren.
Ook Lommelaars waren ooit afhankelijk van de bereidheid van anderen om hen op te vangen. In Nederland, Engeland en Wales vonden ze een plek waar ze de oorlog konden overleven, hun kinderen konden grootbrengen en soms opnieuw aan het werk konden.
Meer dan een eeuw later zijn er nog altijd mensen die hun thuis moeten verlaten omdat oorlog hun leven onmogelijk maakt. De omstandigheden zijn anders en iedere tijd kent zijn eigen uitdagingen. Ook de opvang van vluchtelingen roept vandaag vragen en spanningen op, net zoals dat honderd jaar geleden het geval was.
Maar achter het woord 'vluchteling' schuilt telkens een mens. Iemand met een familie, een verleden, een thuis dat hij of zij niet zomaar heeft willen achterlaten.
Misschien is dat, naast het herdenken van de slachtoffers, ook iets om op deze 11 november even bij stil te staan: onze eigen voorouders hebben ooit aan de andere kant gestaan. Zij waren de vreemdelingen die elders bescherming zochten.
Bronnen: A. Vanden Boer, 'Lommelaars tijdens de Grote Wereldbrand (1914-1918)', blz. 172-177, en 'Vier jaar lang onder het juk van Duitse Pinhelmen', blz. 119. Voor de historische opvang in Nederland: Nationaal Archief Nederland, Familiegeschiedenis.be en Historisch Nieuwsblad.
Foto's uit 'Lommelaars tijdens de Grote Wereldbrand (1914-1918) van A. Vanden Boer en publicatie Erfgoed Lommel.
Met dank aan Erfgoed Lommel voor het ter beschikking stellen van de historische documenten.
Reactie plaatsen
Reacties